Finansal risk konuşulurken ilk akla gelenler genellikle şunlardır:
– piyasa dalgalanması, – yanlış yatırım, – teknik açıklar, – dış tehditler.
Oysa finansal kayıpların önemli bir kısmı, bunların hiçbirinden doğrudan kaynaklanmaz.
Asıl zemin, sorgulanmayan alışkanlıklardır.
Alışkanlık Görünmezdir
Alışkanlıklar, tanım gereği dikkat çekmez.
– düşünmeden yapılır, – otomatikleşmiştir, – “hep böyle” hissi verir.
Bu nedenle risk gibi algılanmaz.
Bir davranış ne kadar tanıdıksa, o kadar güvenli sanılır.
Finansal alışkanlıklar da bu yüzden en son sorgulanır.
Alışkanlık Konfor Üretir
Alışkanlıklar zihinsel yükü azaltır.
– her seferinde yeniden düşünmeye gerek kalmaz, – karar alma hızlanır, – belirsizlik hissi azalır.
Bu konfor, psikolojik olarak değerlidir.
Ama bedeli vardır:
Sorgulama ortadan kalkar.
Sorgulama bittiğinde, risk sessizce büyür.
Sistemler Alışkanlığı Ödüllendirir
Modern finansal sistemler, alışkanlıkla uyumludur.
– sık kullanılan işlemler hızlanır, – tanıdık akışlar kısalır, – “alışılmış” davranışlar normal sayılır.
Bu tasarım bilinçlidir.
Çünkü sistemler süreklilik ister.
Ancak bu süreklilik, alışkanlıkları sorgulanamaz hâle getirir.
Alışkanlıklar Risk Üretmez Gibi Görünür
Bir alışkanlık uzun süre sorun çıkarmadıysa, “güvenli” kabul edilir.
– aynı IBAN’a gönderim, – aynı saatte işlem, – aynı uygulama üzerinden karar.
Oysa riskin olmaması değil;
henüz görünmemiş olması söz konusudur.
Alışkanlık, riski geciktirir.
Ortadan kaldırmaz.
Alışkanlıklar Kişisel Sorumluluk Alanı Gibi Görünmez
Teknik bir sorun olduğunda suç nettir:
– sistem, – yazılım, – dış saldırı.
Alışkanlık söz konusu olduğunda ise sorumluluk belirsizleşir.
Çünkü alışkanlık:
– bilinçli bir karar gibi hissedilmez, – “yanlış” etiketi taşımaz.
Bu da onu eleştiriye kapalı kılar.
Alışkanlık Değiştirmek Rahatsız Edicidir
Finansal alışkanlıkları sorgulamak, sadece riskle yüzleşmek değildir.
Aynı zamanda şunu kabul etmeyi gerektirir:
“Bugüne kadar yaptığım şeyler her zaman doğru olmayabilir.”
Bu kabul zorlayıcıdır.
Bu yüzden zihin, alışkanlığı en sona bırakır.
Kayıplar Olduğunda Bile Alışkanlık Sorgulanmaz
Bir kayıp yaşandığında çoğu kişi şuna odaklanır:
– yanlış zaman, – kötü şans, – dış etki.
Oysa kaybı mümkün kılan alışkanlıklar, çoğu zaman yerinde kalır.
Çünkü alışkanlık değişmedikçe, kayıp “istisna” gibi anlatılabilir.
Alışkanlıklar Sessiz Risk Taşır
En tehlikeli risk türü şudur:
– alarm üretmeyen, – dikkat çekmeyen, – normal görünen.
Finansal alışkanlıklar tam olarak böyledir.
Sessizdir.
Ama süreklidir.
Bu nedenle etkisi büyüktür.
En Büyük Yanılgı
“Alışkanlıklarım beni bugüne kadar korudu.”
Alışkanlıklar korumaz.
Sadece sorgulamayı erteler.
Finansal alışkanlıklar en son sorgulanan alan olur çünkü:
– görünmezdir, – konfor üretir, – sistemlerle uyumludur, – sorumluluğu belirsizleştirir, – değişimi rahatsız edicidir.
Gerçek finansal farkındalık;
büyük riskleri aramakla değil, en sıradan davranışlara “neden böyle?” diye sorabilmekle başlar.
Sessiz güç, net etki tam da burada ortaya çıkar:
olağanüstü tehditleri konuşmakta değil, olağan hâle gelmiş alışkanlıkları cesaretle sorgulayabilmekte.
